TÜRK MAHKEMELERİNİN YURT DIŞINDA GÖRÜLMEKTE OLAN UYUŞMAZLIKLAR BAKIMINDAN İHTİYATİ HACİZ KARARI VERME YETKİSİ
Borçlu gerçek ve tüzel kişiler, kendilerine karşı açılmış olan bir davayı kaybetme ihtimallerine karşı alacaklı tarafın alacağını akim bırakmak amacı ile çeşitli yollara başvurabilir.
Borçluya karşı açılmış olan davalarda borçlunun kendi malvarlığı üzerinde hakimiyeti bulunduğundan borçlu, açılmış olan davanın sonuçsuz kalmasına sebep olabilirler. İşte bu türden borçlu faaliyetlerinin önüne geçilebilmesi amacı ile mahkemeler tarafından geçici nitelikte ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları verilebilecektir. [1] Bu sayede dava konusu mallar ve alacaklar, esas hakkında karar verilinceye kadar korunabilecektir. [2]
Günümüzde özellikle uluslararası ticaretin artması ile yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkların sayısı artmıştır. Yabancılık unsuru barındıran uyuşmazlıklarda ve tahkim yargılamalarında da yargılama yapılan yer ile ihtiyati haciz kararlarının icra edileceği yerler farklı olabilmektedir. [3]
Bu çalışmada yabacı devlet mahkemelerinde veya tahkim merkezlerinde görülmekte olan uyuşmazlıklarda Türk Mahkemeleri’nin ihtiyati haciz kararı verme yetkisi bulunup bulunmadığı incelenecektir.
2004 Sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 257. Maddesi uyarınca Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarını ve alacakları ile diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir. Yani ihtiyati haciz, para alacakları için geçerli olan özel bir koruma tedbiridir. Vadesi gelmemiş borçlar bakımından da borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa; borçlu taahhütlerinden kurtulmak maksadı ile mallarını gizlemeğe, kaçırmağa veya kendisi kaçmağa hazırlanır yahut kaçar ya da bu maksatla alacaklının haklarını ihlâl eden hileli işlemlerde bulunursa ihtiyati haciz kararı verilebilecektir.
İhtiyati haciz bakımından yetkili mahkemeler, İcra İflas Kanunu m. 50 uyarınca ihtiyati haciz talebinin temelindeki alacak bakımından yer itibariyle yetkili mahkeme ve icra takibin yapıldığı yer mahkemesi yetkili olacaktır.[4]
Yabancı unsurlu uyuşmazlıklar bakımından yetkili mahkeme Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) 40. Maddesinde belirtilmiştir. Bu maddeye göre Türk Mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder.
Yabancılık unsuru içeren ihtiyati haciz kararları bakımından MÖHUK da düzenlen özel bir yetki kuralı bulunmadığından, yukarıda açıkladığımız yetki kuralları, yabancılık unsuru taşıyan ihtiyati haciz talepleri bakımından yetkili mahkemeyi belirleyecektir.[5]
Açıklanan genel düzenleme dışında, Türk Ticaret Kanunu’nun 1354 vd. maddelerinde gemilerin ihtiyati haczi bakımından da özel düzenlemeler mevcuttur. TTK m. 1354 uyarınca Türk Bayraklı gemiler hakkında ihtiyati haciz kararı sadece, geminin demir attığı, şamandıraya veya tonoza bağlandığı, yanaştığı veya kızağa alındığı yer mahkemesi ya da; Bir Türk Gemi Siciline kayıtlı gemilerde, sicil yeri mahkemesi, sicile kayıtlı olmayan gemilerde malikin yerleşim yeri mahkemesi, 941 inci maddenin üçüncü fıkrası uyarınca tutulan özel sicile kayıtlı gemilerde kiracının yerleşim yeri mahkemesi tarafından verilebilir. Yabancı bayraklı gemiler bakımından ise ihtiyati haciz kararı, sadece geminin demir attığı, şamandıraya veya tonoza bağlandığı, yanaştığı ya da kızağa alındığı yer mahkemesi tarafından verilir.
TTK m.1357 uyarınca ise tahkim merkezinde, hakem önünde veya yabancı devlet mahkemelerinde kesin hüküm verilme zamanına kadar yetkili mahkemeler 1354 ve 1355’e göre yetkili mahkemelerdir. [6]
2004 Sayılı İcra ve İflas Kanunu’nda özel bir hüküm bulunmamasına karşın, doktrinde ve Yargıtay uygulamalarında yabancı devlet mahkemelerinde, tahkim merkezlerinde bir yargılama yapılmakta iken alacaklının alacağını teminat altına alma amacıyla Türk Mahkemelerine başvurabileceği belirtilmektedir.
Bu konuya ilişkin yerleşik hale gelmiş Yargıtay Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurul Kararları mevcuttur. Yargıtay içtihatlarında ve doktrinde, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararı verme yetkisinin, yabancı mahkemelere yargılama yetkisi bahşeden yetkim sözleşmelerinden ayrı bir konu olduğu, İhtiyati haciz kararı verme ve cebri icra alanındaki meselelerde, bu meselelerin niteliği gereği Türk Mahkemelerinin münhasır yetkili olduğu konusunda görüş birliği mevcuttur.[7]
Bununla birlikte, yabancı bir mahkeme veya tahkim merkezinde görülen uyuşmazlık esnasında, yerel mahkemelerin ihtiyati haciz kararı verebileceği çeşitli uluslararası sözleşmelerde hüküm altına alınmıştır. Uluslararası Ticari Tahkime dair Cenevre Sözleşmesine göre ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz için yerel mahkemelere başvurulabileceğini, bu hususun tahkim anlaşmasına aykırı bir davranış olmayacağını hüküm altına almaktadır. [8] Yine ICSID Konvansiyonunda da tarafların yerel mahkemeden ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz talep edebileceklerinin kararlaştırılabileceği hüküm altına alınmıştır. Yani hem yerel hukuk hem de uluslararası sözleşmeler hem de uygulama incelendiğinde, yabancı ülkede yapılan yargılama devam ederken, yerel mahkemelerden ihtiyati haciz talebinde bulunulmasında bir engel yoktur. 4686 Sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.6 uyarınca da yabancı tahkim merkezlerinin yetkili kılınmış olduğu durumlarda da Türk Mahkemeleri ihtiyati haciz kararı verebileceklerdir.
İhtiyati haciz kararlarının devamı için ihtiyati haczi talep eden tarafın karar verildikten sonra yapması gereken belirli işlemler bulunmaktadır. İcra ve İflas Kanunu m. 261 uyarınca ihtiyati haciz kararı verildikten itibaren 10 gün içerisinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden ihtiyati haciz kararının infazını istemek zorundadır. 10 günlük süre içerisinde herhangi bir talepte bulunulmaması durumunda ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkacaktır. [9]İcra ve İflas Kanunu m. 264 uyarınca ise Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan evvel ihtiyati haciz yaptırmış olan alacaklı; haczin tatbikinden, haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ya takip talebinde (Haciz veya iflas) bulunmaya veya dava açmaya mecburdur. Aksi takdirde herhangi bir işleme ihtiyaç duyulmaksızın ihtiyati haciz hükümsüz kalacaktır.
Esas dava bakımından tahkim mahkemelerine yetki bahşedildiği durumlarda, ihtiyati haciz kararı verildikten itibaren 30 gün içerisinde yetkili tahkim merkezinde açılmalıdır. Dava açıldıktan sonra da Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca ihtiyati haciz kararı aldıran taraf tahkim merkezinde dava açtığını belirtir belgeleri, ihtiyati haciz kararının talep edildiği icra müdürlüğüne teslim edecektir. Aksi takdirde 30 gün içinde dava açılma şartı gerçekleşmiş olmasına rağmen ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkacaktır.[10]
Yahya Berk NASIRLI (Hukuk Fakültesi Öğrencisi – İstanbul Hukuk & Danışmanlık Ofisi Hukukçu Adayı)
[1] Pekcanıtez H;, Medeni Usul Hukuku Ders Kitabı
[2] Şanlı C.; Milletlerarası Özel Hukuk, s.507
[3] Şanlı C,; Miletlerarası Özel Hukuk, s. 507
[4] Muşul T.; İcra ve İflas Hukuku, s.1294
[5] Şanlı C.; Milletlerarası Özel Hukuk, s.509 , Arslan İ.; Milletlerarası Ticari Tahkimde Türk Mahkemelerinin İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz Kararı Verme Yetkisi
[6] Şanlı, C.; Milletlerarası Özel Hukuk s.510
[7] Şanlı, C.; Milletlerarası Özel Hukuk s.510
[8] Arslan, İ.; Milletlerarası Ticari Tahkimde Türk Mahkemelerinin İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz Kararı Verme Yetkisi s. S.692
[9] Pekcanıtez, H.; İcra İflas Hukuku Ders Kitabı
[10] Şanlı, C.; Milletlerarası Özel Hukuk, s.525
KAYNAKÇA:
1-Arslan, İ. (2016, Temmuz). Milletlerarası Ticari Tahkimde Türk Mahkemelerinin İhtiyati Haciz Kararı Verme Yetkisi. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 27, 691-727
2-Pekcanıtez, H. (2018) Medeni Usul Hukuku Ders Kitabı. İstanbul: Vedat Yay.
3-Pekcanıtez, H.(2019) İcra ve İflas Hukuku Ders Kitabı. İstanbul: Vedat Yay.
4-Şanlı, C. ve Esen, E. ve Ataman – Figanmeşe, İ. (2019) Milletlerarası Özel Hukuk. İstanbul: Beta Yay.
