ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU

Türk hukuk sistemine 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile giren bireysel başvuru mekanizması hukuk devleti ilkesinin hayata tam anlamıyla geçirilmesi için çok önemli bir başvuru yolunu oluşturmaktadır. Sadece bizim ülkemizde değil dünya genelinde yaklaşık 40 ülkede uygulanmakta olan bu sistem sayesinde vatandaşlara T.C Anayasası ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) kapsamında sağlanan temel hak ve özgürlüklerin korunması noktasında önemli avantajlar sağlanmaktadır.

 BİREYSEL BAŞVURU HAKKI:

Devlet organlarının sahip olduğu kamu gücüne bağlı olarak tesis ettikleri iş ve işlemler kapsamında anayasal bir hakkın ihlal edilmesi halinde Anayasa Mahkemesi’ne yapılan başvuruya “bireysel başvuru” denilmektedir. Bireysel başvurudan amaç ise başka yollarla giderilemeyen anayasal hak ihlallerinin ortadan kaldırılmasıdır. Bu yönü itibariyle bireylere önemli bir hukuksal koruma sağlanmaktadır.

Anayasa Mahkemesine yapılacak hak ihlalleri ile ilgili bireysel başvuru mekanizması kaynağını esas olarak T.C Anayasası’ndan almakta olup Anayasanın Mahkemesinin görev ve yetkilerini düzenleyen 148. maddesinde “bireysel başvuru” yolu ile ilgili düzenlemelere yer verilmiştir.

MADDE 148- (Değişik: 12/9/2010-5982/18 md.) Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar.., … (Ek fıkra: 12/9/2010-5982/18 md.) Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. (Ek fıkra: 12/9/2010-5982/18 md.) Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz. (Ek fıkra: 12/9/2010-5982/18 md.) Bireysel başvuruya ilişkin usul ve esaslar kanunla düzenlenir…

Sözkonusu Anayasa hükmünden anlaşılacağı üzere bireysel başvurulara ilişkin usul ve esasların düzenlenmesi bu konuda çıkarılacak bir Kanuna bırakıldığı için konuyla ilgili olarak 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun hükümleri ile düzenleme yapılmıştır.

BİREYSEL BAŞVURU ŞARTLARI:

Anayasa Mahkemesine yapılacak bireysel başvurular ile ilgili şartlara Anayasa Mahkemesinin İçtüzüğünde yer verilmiştir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün ilgili hükümlerine göre;

– Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerden herhangi birisinin ihlal edildiğini düşünen herkes bireysel başvuru yapabilir. ( Yabancılara da bireysel başvuru hakkı tanınmış bulunmaktadır. Ancak, sadece Türk vatandaşlarına sağlanan haklarla ilgili olarak örneğin; seçilme hakkı gibi konularda başvuru yapılamamaktadır. )

– Bireysel başvuru, bu konudaki form kullanılarak yapılmaktadır. Başvuru formunun tam ve okunaklı olarak doldurulması ve imzalanması gerekmektedir. (Başvuru formu Mahkemenin internet sitesinden temin edilebilir.)

– Bireysel başvuru, bizzat başvurucu tarafından ya da avukatı tarafından yapılabilir. Avukat veya kanuni temsilci aracılığıyla yapılan başvurularda temsile dair yetki belgesinin sunulması zorunludur.

– Başvuru sırasında, 492 sayılı Harçlar Kanununa Bağlı (I) sayılı Tarifenin A) Mahkeme Harçları” başlıklı Bölümünün ilk cümlesinde belirtilen bireysel başvuru harcının yatırılması zorunludur. Ancak, sözkonusu harçları ödemeyecek durumda olanların adli yardım talebinde bulunması mümkündür.

– Bireysel başvurular, Kanunda ve İçtüzükte belirtilen şartlara uygun biçimde İçtüzük ekindeki ve Mahkemenin internet sitesinde yayımlanan başvuru formu kullanılarak Mahkemeye şahsen yapılabileceği gibi diğer mahkemeler ya da yurt dışı temsilcilikler vasıtasıyla da yapılabilir.

– Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekmektedir. ( Başvurucu mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı bir mazereti nedeniyle süresi içinde başvurusunu yapamadığı takdirde, mazeretinin kalktığı tarihten itibaren onbeş gün içinde ve mazeretini belgeleyen delillerle birlikte başvurabilir. )

– Başvuru formuna, nihai karar ya da işlemi öğrenme tarihini gösteren belgenin, olağan ve olağanüstü kanun yolu başvuru dilekçelerinin onaylı örneklerinin, başvuruda ileri sürülen hak ihlali iddialarını temellendirecek belgelerin onaylı örneklerinin, adli yardım talebi varsa başvurucunun yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeler ile mevzuatta adli yardım talebinde bulunabilmek için öngörülen diğer belgelerin eklenmesi zorunludur.

 İÇ HUKUK YOLLARININ TÜKETİLMESİ:

Anayasa Mahkemesine yapılacak bireysel başvurularda dikkat edilmesi gereken en önemli hususlardan birisi “iç hukuk yollarının tüketilmesine” ilişkin başvuru şartıdır. Anayasanın 148. maddesinin 3. fıkrasının son cümlesi uyarınca bireysel başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır. Başvurucular tarafından, kamu idarelerine yapılacak bir idari başvuru veya yargı mercilerine başvurmak yoluyla kamu gücü işlemlerinden kaynaklanan ihlalleri ortadan kaldırma imkanı bulunmakta ise öncelikle bu yolların kullanılması zorunluluktur. Sözkonusu başvuru yolları tüketilmeden bireysel başvuru yapılması halinde bu nitelikteki başvurular kabul edilmeyecektir.

BİREYSEL BAŞVURULARIN İNCELENMESİ:

Anayasa Mahkemesi tarafından bireysel başvurular ile ilgili olarak 2 çeşit inceleme yapılmaktadır. Bunlardan birincisi, “kabul edilebilirlik incelemesi”; ikincisi ise “esas hakkındaki inceleme” olarak adlandırılmaktadır.

Bireysel başvuru hakkında kabul edilebilirlik kararı verilebilmesi için 6216 sayılı Kanunun 45 ila 47 nci maddelerde öngörülen şartları taşınması gerekir. Mahkeme, Anayasanın uygulanması ve yorumlanması veya temel hakların kapsamının ve sınırlarının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular ile açıkça dayanaktan yoksun başvuruların kabul edilemezliğine karar verebilir. Bu gibi durumlarda esas hakkında artık bir inceleme yapılmamaktadır. Örneğin; iç hukuk yolları tüketilmeden yapılan başvurular hakkında verilen kararlar bu duruma örnek gösterilebilir.

 Kabul edilebilirliğine karar verilen bireysel başvuruların ise esas incelemesi aşamasına geçilmektedir. Bu aşamada ise bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine yönelik araştırma ve incelemeler yapılmaktadır.

Anayasa Mahkemesinde yapılacak incelemeler sırasında gerek görüldüğü hallerde duruşma yapılabilmektedir. Mahkeme ihtiyaç duyduğu ve inceleme için gereken her türlü bilgi ve belgeyi ilgili idarelerden isteyebilmektedir. Gerekli gördüğü durumlarda ise olayın mahiyeti ve özelliği dikkate alınmak suretiyle tedbir kararı verilebilmektedir. Örneğin; sınır dışı etme kararına karşı yapılacak başvurularda tedbiren bu kararı durdurabilmektedir.

BİREYSEL BAŞVURU SONUCUNDA VERİLECEK KARARLAR :

Yukarıda açıklandığı üzere esas incelemesi sonucunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilmektedir. Yapılan inceleme sonucunda, bir temel hakkın ihlal edildiği yönünde karar verildiğinde sözkonusu ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. Bu aşamada yerindelik denetimi yapılamayacağı için, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez. Eğer tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ise başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.

Yazar: Zafer Aydın

İnsan Hakları Hukuku ile ilgili uyuşmazlıklar, alanında uzman hukukçulardan oluşan ofisimiz İnsan Hakları Hukuku Departmanınca takip edilmektedir. Online danışmanlık, profesyonel dava takip hizmet almak ve daha fazla bilgi sahibi olmak için bizimle iletişime geçiniz.